कसरी भयो क्रिकेटको विकास ? क्रिकेटको नालीबेली…


– कुलचन्द्र अर्याल

इतिहास – मूर्खले खेल्ने र महामूर्खले हेर्ने खेलका रूपमा चिनिने क्रिकेट एंग्लो स्याक्सन काल मानिने पाँचौं शताब्दीदेखि नै  बेलायतबाट  सुरु  भएको  मानिन्छ । सडकमा केटाकेटीले भकुन्डोलाई लौराले हानेर खेल्ने खेलबाट सुरु भएको क्रिकेटले सत्रौँ सताब्दीमा आएर मात्र प्रौढहरूको ध्यान  खिचेको हो । इतिहासअनुसार भेडा चराउने क्षेत्रमा भेडाको ऊनको भकुन्डो फाल्ने र अर्कोले समात्ने खेलबाट सुरु भएको क्रिकेटमा पछि  विकेटको प्रवेश भयो र त्यसपछि स्टम्पमा बलले लाग्नबाट जोगाउन ब्याट्सम्यानले लट्ठीले छेक्ने प्रयाससँगै क्रिकेटले अहिलेको स्वरूप  पाएको हो ।

कसरी विकसित भयो क्रिकेट शब्द ?

क्रिकेट शब्द डच शव्द क्रिकबाट आएको विश्वास गरिन्छ, जसको अर्थ लट्ठी हुन्छ । क्रिकेट खेलमा ब्याट र विकेटको रूपमा लट्ठीका रूपमै प्रयोग गरिने भएकाले यसको नाम जुरेको हुनसक्छ ।

औपचारिक खेलको सुरुवात

क्रिकेटको सुरुवात पाँचौं शताब्दीतिर भएको मानिए पनि औपचारिक रूपमा सन् १६४६ मा पहिलो क्रिकेट खेल भएको प्रमाण पाइन्छ, जुन  बेलायतको केन्टमा भएको थियो । सत्रौँ शताब्दीको अन्त्यतिर केही  पादरीले चर्चमा नगएर क्रिकेट खेलेकाले जरिवाना तिरेको इतिहास छ ।  सन् १७०६ मा बेलायतका विलियम गोल्डवेनले क्रिकेट खेलको नियमका ’boutमा पुस्तक प्रकाशन गरे । त्यतिबेला विकेटमा दुईवटा लट्ठी हुन्थे  भने ४ बलको एक ओभर हुन्थ्यो । सन् १७४४ मा प्रकाशित क्रिकेटको दोश्रो नियमले दुई जना अम्पाएर हुने व्यवस्था गर्‍यो ।

सन् १७६० मा इंग्ल्यान्डमा स्थापना भएको ह्याम्ब्लेडन क्लब पहिलो क्रिकेट क्लब हो । त्यसपछि सन् १७८७ मा अर्को क्लब म्यारिलेबन  स्थापना भयो ।

सुरुमा बलरले बललाई जमिनबाट गुडाएर विकेटतिर फ्याक्नुपथ्र्यो तर सन् १७७० को दशकपछि बललाई हावामा फ्याँक्ने चलन सुरु भयो  जसबाट आधुनिक क्रिकेटको सुरुवात भयो । सन् १७७४ मा एलबीडब्लुको नियम आयो र दुई विकेटको सट्टा तेस्रो विकेट पनि राख्न  थालियो । सन् १७८० मा तिन दिवसीय खेलको सुरुवात भयो र पहिलो पटक ६ बलको एक ओभर बनाइयो । सन् १८७० मा क्रिकेटमा चौ का र छक्काको व्यवस्था भयो ।

टेस्ट क्रिकेटको सुरुवात सन् १८७७ मा भयो, जुन इंग्ल्यान्ड र अस्ट्रेलियाबीच भएको थियो, जसमा अस्ट्रेलियाले इंग्ल्यान्डलाई ४५ रनले  हराएको थियो । सन् २००७ मा पहिलो ट्वान्टी-२० विश्वकप क्रिकेट प्रतियोगिता सम्पन्न भयो, जसमा भारतले विश्वकपको उपाधि जित्यो ।

केही रोचक तथ्य

सन् १९४६ मा इङ्ल्यान्डमा बार्बाडोज र बि्रटिस गुएनाबीच भएको खेलमा चौध बलको ओभर खेलिएको थियो । उक्त ओभरमा  कुनै नो बल वा वाइड फालिएको थिएन । ८ बलको ओभर राखिएको खेलमा बाँकी ६ बल अम्पाएरको गिन्तीको कमजोरीका कारण थपिएको  थियो ।

आधुनिक क्रिकेटमा तीनवटा विकेट हुन्छन्, तर सन् १९६३ मा इङ्ल्यान्डको लर्ड्समा खेलिएको खेलमा भने ४ वटा विकेट  राखिएको थियो । परिक्षणका रूपमा ४ वटा विकेट ठड्याएर खेलिएको खेलमा विकेटको चौडाइ ९ इन्चबाट ११ इन्च बनाइएको थियो ।

बलरले बल नफाल्दै नन स्ट्राइकिङमा रहेको ब्याट्सम्यान आफ्नो क्रिजबाट दौडिए आउट हुन्छ, जसलाई माँकड भनिन्छ । भारतका  विनोद माँकड  विवादास्पद रहेको टेस्ट खेलमा त्यसैगरी आउट भएका हुनाले त्यसपछि त्यस्तो प्रकारको आउटलाई माँकड भनिन्छ ।

सन् १९४६ मा इङ्ल्यान्डमा भएको खेलमा आश्चर्यजनक घटना भयो । दुई ओभरको खेल भैसकेपछि फिल्डिङ गरिरहेका लेन  हटनले खेल रोकेर पिचको लम्बाइ नाप्न आग्रह गरे । त्यसपछि खेल रोकेर पिच नाप्दा पीच २ यार्ड लामो देखियो । पिचको लम्बाइ २२ यार्ड  हुनुपर्नेमा २४ यार्डको पाइएपछि खेल पुनः सुरुदेखि खेलाइएको थियो ।

टेलिभिजनमा रिप्ले हेरेर थर्ड अम्पाएरद्वारा रन आउट  घोषणा गरिएका पहिलो खेलाडि भारतका सचिन तेन्दुलकर हुन् । दक्षिण  अफ्रिकाविरुद्ध सन् १९९२ मा भएको खेलमा उनलाई दक्षिण अफ्रिकी खेलाडि जोन्टी रोड्सले आउट गरेका थिए । अर्को दिन तिनै जोन्टी रोड्सलाई तेन्दुलकरको अपिलमा थर्ड अम्पाएरले रन आउट घोषित गरे ।

सन् १९८६ मा बेलायतमा भएको क्रिकेटमा अर्को रोचक घटना भयो । खेलमा ब्याट्सम्यानले बल हानेपछि रनका लागि दौडँदा ब्याट् भुइँमा खसाले, त्यतिबेलासम्म ब्याट्सम्यानले ३ रन जोडिसकेका थिए । जब फिल्डरले बल पक्रेर विकेटतर्फ फाले, बलरले त्यो बललाई  ब्याट् टिपेर हिर्काउँदै पर फाले । जसबापत फिल्डिङ गर्ने टिमलाई ५ रनको जरिवाना दिइयो र ब्याट्सम्यानले जम्माजम्मी ८ रन जोडे ।

एकदिवसीय क्रिकेटको इतिहासमा सबैभन्दा पहिलो बलिङ गर्ने बलर जिओफ बोएकट हुन् र पहिलो बल सामना गर्ने ब्याट्सम्यान  ग्राहम म्याक केन्जी ।

सन् १९७५ को विश्व कप क्रिकेटमा भारतका सुनिल गाबस्करले पूरा खेलमा ब्याटिङ गर्दै जम्माजम्मी ३६ रन बनाएका थिए ।  उक्त खेलमा भारत इंगल्याण्डसँग २ सय ३ रनले पराजित भएको थियो ।

टेष्ट क्रिकेटको इतिहासमा सबैभन्दा लामो समयसम्म खेलिएको म्याच सन् १९३९ मा दक्षिण अफ्रिकाको डर्बानमा भएको इंग्ल्यान्ड  र दक्षिण अफ्रिकाबीचको खेल हो, जुन लगातार ९ दिनसम्म हुँदा पनि अनिणिर्त रह्यो । मार्च ३ मा प्रारम्भ भएको खेल मार्च १४ सम्म चले को थियो । त्यसबीचमा ४, ६, ७, ८, ९, १० र १४ तारिखमा खेल भयो । ११ तारिखका दिन वर्षाका कारण खेल हुन सकेन । १४ तारिखको  बेलुकीसम्ममा इंग्ल्यान्डले दोस्रो पालिमा ५ विकेट गुमाएर ६ सय ५४ रन बनाएको थियो र जित्नका लागि जम्मा ४२ रनको आवश्यकता  थियो । १५ तारिखमा खेल भएको भए इंग्ल्यान्डले जित्न सक्थ्यो तर १५ तारिखका दिन इंग्ल्यान्डको टोली डुंगाबाट घर फर्कनुपर्ने थियो ।  त्यसैले खेल पूरा हुन पाएन र बराबरीको घोषणा गरियो । टेष्ट क्रिकेटको इतिहासमा यो नै सबैभन्दा लामो समयसम्म चलेको म्याच हो ।

Posted by: Raju Gurung                                                                   Source: Saptahik

Advertisements

जवाफ लेख्नुहोस्

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदल्नुहोस )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदल्नुहोस )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदल्नुहोस )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदल्नुहोस )

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.