किशोरीहरुको तल्लो पेट दुख्ने समस्या


२४ डिसेम्वर २००९, डा. सुमनराज ताम्राकार, स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ

 पटक-पटक तल्लो पेट दुख्ने समस्याले पीडित बनेकी सुलोचनाले औषधिपसलबाट थुप्रै पटक दुखाइ कम गर्ने औषधि लिएर खाइन् । अस्पतालका डाक्टरहरुको सल्लाहमा विभिन्न खाले एन्टिबायोटिकहरु पनि सेवन गरिन् तर केही सीप लागेन । 

विभिन्न प्रयासहरु असफल भएपछि जननेन्द्रियको वरिपरि केही समस्या हुन सक्ने अनुमान गरी पेटमा दुरबिनबाट जाँचियो । यस क्रममा उनमा ‘इन्डोमेटि्रओसिस’ समस्याका संकेतहरु देखिए । यो समस्याको निदानपछि उनलाई विगत तीन महिनादेखि महिनावारी रोक्ने औषधिहरु सेवन गर्न दिइएको छ । यो औषधि सेवन गर्न दिइएपछि सुलोचनाको तल्लो पेट दुख्ने समस्या घट्ने क्रममा छ । आफ्नो यो जीण प्रकारको समस्या एन्टिबायोटिक तथा पेट दुख्न कम हुने औषधिविना पनि कम भइरहेकोमा उनलाई कहिलेकाहीँ विश्वासै लाग्दैन तर वास्तवमा यो प्रभावकारी भइरहेको छ । 

पाठेघरको भित्री तहको सक्रिय तन्तु -ग्रन्थिसहितको) पाठेघरभन्दा बाहिर रहने अवस्थालाई अंगे्रजीमा ँइन्डोमेटि्रओसिस’ भनिन्छ । यस्तै तन्तु पाठेघरको मध्यतह (मायोमेटि्रयम) मा पुगेको अवस्थालाई ँएडेनोमायोसिस’ भनिन्छ ।

 नेपाली महिलाहरुमा विगत केही दशकदेखि इन्डोमेटि्रओसिसको समस्या बढ्दै गइरहेको देखिन्छ । ढिलो विवाह गर्ने तथा कम बच्चा पाउने चलनले गर्दा यस्ता बिरामीको संख्यामा वृद्धि भएको छ । साथै ल्याप्रोस्कोपीजस्ता रोग पत्ता लगाउने सुविधा सम्पन्न प्रविधिका कारण तथा सम्बन्धित विशेषज्ञहरुको बढ्दै गएको अनुभवका कारणले रोगको राम्रो निदान भएकाले पनि यस्ता रोगीको संख्या बढेको देखिएको अनुमान गरिएको छ ।

सामान्यतया १० प्रतिशत किशोरी वा महिलामा यस्तो समस्या हुन्छ । निःसन्तान महिलामध्ये करिब ३० देखि ४० प्रतिशतमा इन्डोमेटि्रओसिसको समस्या हुन्छ । यो समस्या विशेषगरी पाठेघरबाहिरको डिम्बाशय, पाठेघर र गुदद्वारबीचको भाग, पाठेघरलाई अड्याइराख्ने तन्तुहरु, पेटमा रहेको शल्यक्रियाको घाउ, नाइटो, योनि, पाठेघरको मुखमा हुन्छ । साथै कहिलेकाहीँ फोक्सो, हात-पाखुरामा पनि हुन सक्छ ।

इन्डोमेटि्रओसिस हुनुका थुपै्र कारणहरु हुन सक्छन् । महिनावारीको समयमा रगतको बहाव डिम्बवाहिनी नली हुँदै उल्टो बहाव भई भित्री पेटमा रगत जम्न गएर पनि हुन सक्छ । त्यस्तैगरी पाठेघरको भित्री तहमा हुने तन्तु जन्मजातरुपमा अन्यत्र हुन गएमा, शल्यक्रियाको दौरान भित्री पाठेघरको तन्तु भित्री पेटको मासु तथा घाउमा प्रत्यक्ष बस्न गएमा, लिम्फेटिक वा रक्तसञ्चार प्रणालीबाट र्सन गएमा र कतिपय महिलामा वंश्ााणुगत वा इम्युनोलोजिकल कारणले पनि यो समस्या हुन सक्छ ।

यसरी कुनै कारणवश भित्री पाठेघरको तन्तु अन्यत्र बस्न गएपछि त्यहाँ पनि प्रत्येक महिना इस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोन हर्मोनको प्रभावमा मासिक श्रावजस्तै हुन्छ । ती स्थानहरुमा रगत बगेर जाने ठाउँ नहुनाले त्यहीँ जम्मा हुन्छ । यस्तो प्रकारको रगत आपै+m चिडचिडाहटपूर्ण् हुन्छ र वरिपरिका तन्तुहरुलाई चिडचिडाहट पार्दछ । नकारात्मक प्रतिक्रियास्वरुप पीडा गराउने, यताउति टाँसिने त्यान्द्रा बनाउने तथा बाक्लो बनाउने गर्दछ ।

अन्यत्रभन्दा पुट्ठाभित्रका अ·हरु -डिम्बाशय, पाठेघरवरिपरिका अ· तथा तन्तुहरु) लाई इन्डोमेटि्रओसिसले बढ्ता प्रभावित गर्दछ । करिब ३० देखि ४५ वर्षा अविवाहित वा बच्चा नपाएका वा थोरै बच्चा भएका महिलालाई यसले बढ्ता प्रभावित गर्दछ । निःसन्तान, विवाहपश्चात् आफूखुशी पहिलो बच्चा पाउन ढिलाइ गरेका एवम् उच्च घरानियाका महिलाहरुलाई पनि यस्तो समस्या हुन्छ ।

करिब २५ प्रतिशत यस्ता खाले बिरामीमा कुनै लक्षण चिह्नहरु नभए पनि महिनावारीको बेला सानो पेट दुख्ने -५० प्रतिशतमा), महिनावारी गडबड हुने -६० प्रतिशतमा), निःसन्तानको समस्या -४० देखि ६० प्रतिशतमा), यौनसर्म्पर्क राख्दा पीडा हुने, कम्मर तथा पुट्ठा दुख्ने तथा दिसा-पिसाब गर्दा पोल्ने हुन सक्छ ।

पेट तथा जननेन्द्रियको आन्तरिक परीक्षणमा खासै खराबी नदेखिन सक्छ । तर कहिलेकाहीँ पाठेघर मलद्वार्रतर्फ र्फिर्एको र पाठेघरवरिपरिका अ·हरुमा टाँसिने गरेको कारण पाठेघर यताउति चलाउन नमिल्ने  हुन्छ । यदि डिम्बाशयमा रगत जमेको खण्डमा डल्लो भेटिन सक्छ । ल्याप्रोस्कोपी प्रविधि पुट्ठाभित्रको स्त्री जननेन्द्रियवरिपरि हुने इन्डोमेटि्रओसिस पत्ता लगाउनका लागि अति उपयुक्त प्रविधि हो । तर कहिलेकाहीँ रगत र भिडियो एक्सरेबाट पनि यो समस्या ठम्याउन सकिन्छ ।

यो समस्याको ठ्याक्कै रोकथाम गर्ने कुनै उपयुक्त उपायहरु नभए पनि महिनावारीअघि-पछि  पाठेघर तथा डिम्बवाहिनी नलीमा गरिने परीक्षणहरु नगर्न तथा विवाहपश्चात् बच्चा पाउन धेरै ढिलो नगर्नु बेस हुन्छ । यो  समस्याको उपचारको क्रममा पीडा कम गर्ने तथा महिनावारी नगराउने हर्मोनयुक्त औषधिहरु दिन सकिन्छ । कतिपय अवस्थामा हर्मोनयुक्त औषधिले सुधार नभएमा, डिम्बाशय तथा डिम्बवाहिनी नलीलाई बेरुप बनाएमा तथा पुरानो रगत जमेर ठूलो डल्लो बनेमा शल्यक्रियाकै जरुरत पर्न सक्छ । इन्डोमेटि्रओसिससँगै निःसन्तान समस्याको व्यवस्थापन विशेष तवरले गर्नुपर्ने हुन्छ ।

पुट्ठाभित्रको स्त्री जननेन्द्रियवरिपरि बाहेक अन्यत्र हुने इन्डेमेटि्रओसिसका आ-आफ्नै लक्षण चिह्नहरु हुन्छन् । त्यसैले बिरामीसँग पूर्णरुपमा जानकारी लिन आवश्यक हुन्छ । समग्रमा अन्यत्र इन्डोमेटि्रओसिस हुँदा महिनावारीको बेला डल्लो उठ्ने, सोही ठाउँमा केही दिन अत्यधिक पीडा हुने, हल्का रगत बग्न सक्ने तथा दिसा-पिसाब गर्दा पोल्ने हुन सक्छ ।

स्त्री जननेन्द्रियवरिपरि बाहेक अन्यत्र हुने इन्डोमेटि्रओसिस समस्याको उपचार धेरैजसो साधारण शल्यक्रियाबाट गर्नुपर्ने हुन्छ । तर छोटो समयका लागि महिनावारी नगराउने हर्मोनयुक्त औषधिहरु चलाउन सकिन्छ ।

घरेलु उपचार

तल्लो पेट दुख्ने समस्या (डिस्मेनोरिया) को बेलामा जस्तै इन्डोमेटि्रओसिसका कारणले हुने पीडाबाट छुटकारा पाउन कतिपय घरेलु उपायहरु अपनाउन सकिन्छ । तल्लो पेटको कडा मांसपेशी नरम बनाउन हलुका तरिकाले मालिस गर्न सकिन्छ । तल्लो पेट वा ढाडमा सेक्न तातोपानीलाई रबरको थैली वा शिशाको बोतलमा राखेर वा बाक्लो कपडा तातोपानीमा भिजाएर प्रयोग गर्न सकिन्छ । अदुवा-पानी तताएर पिएमा पनि आराम मिल्छ, आफ्नो दैनिक क्रियाकलाप जारी राख्न सकिन्छ । व्यायाम र घुमफिर गर्नाले आफ्नो ध्यान अन्यत्र मोडिने हुनाले फाइदा नै पुग्छ । यतिले पनि आराम नपुगे नजिकको स्वास्थ्यकर्मी वा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ ।

एडेनोमायोसिस

यो छुट्टै प्रकारको इन्डोमेटि्रओसिसको समस्या हो । भित्री तहको तन्तु किन पाठेघरको मध्यतहमा पुग्छ भन्ने प्रस्ट कारण थाहा नभए पनि पटक-पटक गर्भ रहेको, बलपर्ूवक पाठेघर सफा गरेको तथा महिलाको शरीरमा अत्यधिक मात्रामा इस्ट्रोजेन हर्मोन उत्पादन भएको खण्डमा यस्तो स्थिति सिर्जना हुन सक्छ । करिब ४० प्रतिशत बिरामीमा भने एडेनोमायोसिससँगै पाठेघरको वरिपरि पनि इन्डोमेटि्रओसिसको समस्या हुन सक्छ ।

एडेनोमायोसिस हुँदा पाठेघरको समग्र क्षेत्रमा असर गर्ने हुनाले महिलाको उमेरअनुसार पाठेघरको आकार ठूलो हुन्छ । यस्ता महिला प्रायः बच्चा पाइसकेका तथा ४० वर्षनाघेका हुन्छन् । पाठेघर ठूलो हुनुको साथै महिनावारी हुँदा धेरै रगत बग्ने, सानो पेट दुख्ने, पिसाब वा यौनसर्म्पर्क राख्ने बेलामा दुख्ने हुन्छ ।

यस समस्याको निदान भिडियो एक्सरे (अल्ट्रासाउन्ड) बाट गर्न सकिन्छ । सन्तान पुगिसकेेका महिलामा पाठेघर निकाल्ने शल्यक्रिया गर्नुपर्छ । महिनावारी हुँदा दुखाइ कम गर्नुबाहेक अन्य वैकल्पिक उपचारले खास फाइदा पुग्दैन ।

One response to “किशोरीहरुको तल्लो पेट दुख्ने समस्या

  1. Mero bahiniko yoni bata ganaune pani bagcha kina ra k karan le hola plz bataunu hola

जवाफ लेख्नुहोस्

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  बदल्नुहोस )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  बदल्नुहोस )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  बदल्नुहोस )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  बदल्नुहोस )

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.